A Romaría da Nosa Señora da Lanzada: rito, paisaxe e memoria

DEBUXO DO AUTOR

ada último fin de semana de agosto, cando o verán camiña xa cara ao seu declive e o océano comeza a amosar as primeiras sinais do outono, a ermida mariña da Nosa Señora da Lanzada convértese no corazón palpitante da comarca do Salnés. Centos, mesmo milleiros de romeiros, veciños e visitantes acoden a este promontorio atlántico para participar nunha das romarías máis antigas e singulares de Galicia.

Durante dous días, a paisaxe mariña énchese de procesións, gaitas, danzas e misas campestres. O sábado pola noite celébrase a tradicional procesión de antorchas, na que a imaxe da Virxe percorre o areal, iluminada polo reflexo do lume e da lúa sobre as ondas. O domingo, a misa solemne e a procesión maior reúnen á multitude no adro da ermida. Mais, por riba dos actos relixiosos, o rito máis coñecido é o baño das nove ondas, no que moitas mulleres entran no mar pedindo fecundidade ou saúde, mantendo vivo un costume que mestura tradición cristiá e eco de ritos precristiáns.

A romaría da Lanzada non é só unha festa parroquial: é un encontro simbólico entre o pobo e o mar, unha herdanza cultural que atravesa os séculos e que cada agosto volve a renovar a súa forza comunitaria.

I. A ermida no horizonte atlántico

O santuario da Nosa Señora da Lanzada érguese sobre un promontorio que se adentra no océano, fronteiro á inmensidade atlántica, coma se Galicia quixese poñer alí un fito de pedra no límite entre a terra e o mar. Esta situación non é casual. O lugar fora xa, en tempos altomedievais, fortaleza defensiva contra normandos e sarracenos; o nome mesmo —A Lanzada— conserva ecos militares, de fronteira e de loita. Mais, como tantas veces acontece na historia galega, a pedra guerreira transformouse en pedra sacra: sobre as ruínas do castelo ergueuse a ermida mariana, herdeira dun cristianismo que, na súa sabedoría, soubo cubrir coa súa capa simbólica antigos cultos da auga e da fecundidade.

II. Ofrendas: un diálogo coa divindade

O mundo rural galego expresou sempre a súa fe a través da ofrenda. Como lembraba Xosé Ramón Gondar Portasany, “o home labrego fala cos santos na mesma linguaxe coa que fala coa terra: dálles froito, dálles animal, dálles traballo”. Na Lanzada, ata hai poucas décadas, eran habituais as sandías e os melóns, que chegaban en ringleira dende as hortas de Noalla; as galiñas vivas, que se subastaban logo en beneficio da ermida; as velas de tamaño humano, símbolo de protección; e as figuras de cera (exvotos), reproducindo membros doentes na esperanza de curación.

Un cantar, recollido polo Marqués de Figueroa, dá conta desa economía simbólica:

“Se meu home volve,

se teu irmán salva,

oferta facemos,

Virxe da Lanzada,

de dúas galiñas,

das de mellor casta,

e a pé, descalciñas,

iremos levalas.”

A ofrenda é voto e contrato: dáse algo material para recibir algo esencial. O froito da terra, o animal do curral ou a cera modelada coas mans son pontes que unen o humano co divino.

III. Ritos de fecundidade e saúde

Entre todos os ritos da Lanzada, o máis célebre é sen dúbida o baño das nove ondas. Á noite, baixo a luz da lúa e o murmurio do mar, as mulleres que desexaban descendencia introducíanse na auga e deixaban que nove embates consecutivos lles golpeasen o corpo. Nove é cifra máxica, repetida na tradición europea como número de plenitude. O rito mestura a purificación acuática, presente xa nos cultos precristiáns, coa intercesión da Virxe, que se erixe en protectora das mulleres e garante da fecundidade.

Xunto a este ritual mariño, outros costumes completaban a dimensión sanadora: o varrido do ábside da ermida, acto humilde de expulsión do mal; o Berce da Santa, cavidade na rocha onde as parellas buscaban bendición de maternidade; e as velas ofrecidas polo corpo enteiro, equivalentes simbólicos do propio devoto.

IV. A festa comunitaria

A romaría non se reducía a estes ritos individuais. Era tamén tempo de festa colectiva, de reencontro veciñal, de convivencia. Durante séculos, a Lanzada celebrábase ao longo de nove días, a chamada Semana da Lanzada, con romeiros hospedados en Quintáns, Mourelos e Soutullo. O campo enchíase de postos de viño, de gaitas, de bailes. A danza ritual dos Danzantes de Cobas, a procesión solemne coa imaxe mariña e a poxa das ofrendas convertían a romaría nunha síntese de relixión e feira.

Virxe da Lanzada (M.Feijoó 1964)

Carmelo Lisón Tolosana interpretouno con precisión: “a romaría é un acto de creatividade colectiva, onde a comunidade celébrase a si mesma e recrea o seu mundo cultural”. O Padre Feijoo, desde a súa mirada ilustrada e crítica, vía só “torpes cultos ao ídolo Venus”. Mais esa contradición é, en realidade, a esencia mesma da romaría: o sagrado e o profano entrelazados, a oración xunto á troula, o mar como altar e como espello de festa.

V. A transformación do culto

Nos tempos actuais, a romaría reduciuse a dous días de agosto, mais segue a congregar milleiros de persoas. As ofrendas tradicionais —as sandías, os melóns, os animais vivos— case desapareceron; foron substituídas por velas, flores e esmolas en metálico. O baño das nove ondas, en cambio, pervive con forza, convertido mesmo en atractivo turístico, sen perder a súa carga simbólica para moitas mulleres.

O turismo, a modernización da sociedade rural e a secularización fixeron variar o rostro da Lanzada. Mais, por riba destes cambios, subsiste un fondo inmutable: o lugar como espazo de encontro entre o humano e o transcendente, entre a comunidade e a natureza, entre a terra labrada e o océano aberto.

VI. A Lanzada como símbolo galego

A Lanzada non é só unha romaría local. É un emblema da cultura galega, onde se condensa a nosa maneira de entender o mundo: unión de mar e terra, de rito ancestral e fe cristiá, de ledicia comunitaria e esperanza íntima. Como escribiu Otero Pedrayo a propósito das festas galegas, “son elas un tempo fóra do tempo, no que a paisaxe e o pobo respiran ao unísono”.

A ermida, cos seus muros batidos polo vento salgado, é testemuña dunha memoria longa que vén de séculos. Cada agosto, cando o mar volve abrazar coas súas nove ondas ás mulleres romeiras, Galiza recoñécese a si mesma nese espello de auga e rito.

Bibliografía: “A Nosa Señora da Lanzada. Estudio antropológico de un santuario costero”. Rafael Quintía Prereira. Ed. Nós. Pontevedra, 2011

- GUILLERMO RODIÑO (2025)